Czarne paznokcie u biegaczy — przyczyny, postępowanie i zapobieganie

Co się dzieje pod paznokciem, kiedy czernieje

Pierwszy dłuższy bieg w terenie, sześć kilometrów zbiegu w drugiej połowie trasy. Nic nie boli, nic nie zwraca uwagi. Wieczorem, po prysznicu, drugi palec ma pod paznokciem czerwonofioletową plamę wielkości ziarna grochu, a przy naciśnięciu tętni. Po tygodniu plama jest czarna, po miesiącu przesuwa się w stronę brzegu płytki. Boleć przestało trzeciego dnia.

To krwiak podpaznokciowy i mechanizm ma prosty. Płytka paznokcia leży na dobrze ukrwionym łożysku. Przy każdym kroku na zbiegu stopa zjeżdża do przodu buta, palec uderza w jego czubek albo ociera o górny materiał, a naczynia w łożysku pękają. Jedno uderzenie niczego nie robi. Kilka tysięcy uderzeń w ciągu godziny biegu — już tak. Krew zbiera się między płytką a łożyskiem, unosi paznokieć i przez półprzezroczystą płytkę widać ją jako ciemną plamę.

W badaniu dermatologicznym prowadzonym w dniu maratonu urazy paznokci były jedną z najczęściej zgłaszanych dolegliwości skórnych, obok pęcherzy i otarć [1]. To nie jest egzotyka ani objaw zaniedbania — to typowa cena za długie dystanse w źle dobranym bucie.

Dwie rzeczy warto wiedzieć od razu. Po pierwsze, ciemna plama nie znaczy, że paznokieć „umarł” — łożysko żyje i produkuje nową płytkę cały czas. Po drugie, paznokieć bardzo często odchodzi po kilku tygodniach albo miesiącach, i to jest normalny przebieg, a nie powikłanie: stara płytka jest po prostu wypychana przez nową.

Kiedy iść do lekarza

Kiedy ciemny paznokieć nie jest krwiakiem

Czerniak podpaznokciowy jest rzadki, ale bywa mylony z krwiakiem miesiącami — a to jedyny moment, w którym „czarny paznokieć u biegacza” bywa czymś poważnym. Poniższa tabela zbiera cechy, które je rozdzielają. Nie służy do postawienia rozpoznania, tylko do decyzji, czy iść.

Opisany w piśmiennictwie zestaw cech budzących czujność sprowadza się właśnie do tego: pojedynczy paznokieć, szerokość smugi, jej ciemny i niejednorodny kolor, zajęcie wału i brak wyjaśnienia urazowego [3][4]. Test z wędrowaniem plamy jest przy tym najprostszy i wykonalny w domu — zaznacz sobie w kalendarzu datę zauważenia zmiany i sprawdź po sześciu–ośmiu tygodniach, czy przesunęła się w stronę brzegu.

Trzecia możliwość to grzybica paznokcia: płytka żółtobrunatna, zgrubiała, krusząca się od wolnego brzegu, zmiana narastająca miesiącami i zwykle bez wyraźnego początku. Wygląda inaczej niż krwiak i leczy się zupełnie inaczej, więc też należy do gabinetu, a nie do domowych sposobów.

Dlaczego winne są zbiegi i długie dystanse

Przy biegu po płaskim palce ledwie dotykają czubka buta. Przy zbieganiu każde lądowanie jest hamowaniem: masa ciała napiera do przodu i w dół, stopa wsuwa się głębiej w but, a palce zatrzymują ruch. Na sześciokilometrowym zjeździe robi to około czterech–pięciu tysięcy uderzeń w jedną stopę.

Dochodzi drugi czynnik, o którym mało kto pamięta: stopa w trakcie długiego biegu puchnie. But dobrany rano na wypoczętej stopie potrafi po godzinie i pół być realnie o pół numeru za mały. Dlatego czarne paznokcie zbiera się na maratonie i w górach, a prawie nigdy na porannej piątce w parku.

Trzeci czynnik jest anatomiczny: najdłuższy palec nie u wszystkich jest paluchem. U części osób dłuższy jest drugi palec, a but kupowany „na paluch” pozostawia mu zero zapasu. To dlatego drugi palec czernieje najczęściej.

Rozmiar buta: obrys stopy i wkładka wyjęta z buta

Najpraktyczniejsza metoda, którą zrobisz w domu w pięć minut, wieczorem albo po biegu — czyli wtedy, gdy stopa jest w stanie zbliżonym do biegowego:

1. Obrys. Stań bosą stopą na kartce, obciąż ją całym ciężarem ciała i obrysuj ołówkiem trzymanym pionowo. Zrób to dla obu stóp — różnica pół centymetra między nimi jest zupełnie normalna i but dobiera się do większej.
2. Wkładka. Wyjmij wkładkę z buta, który chcesz kupić lub który już masz, połóż na podłodze i stań na niej. Pięta oparta o tylną krawędź. Sprawdzasz dwie rzeczy naraz: czy przed najdłuższym palcem zostaje 1–1,5 cm wolnego miejsca i czy stopa nie wystaje poza boczne krawędzie wkładki.
3. Szerokość ma taki sam status jak długość. Jeśli stopa wystaje po bokach, but jest za wąski i żaden zapas z przodu tego nie naprawi — a przy okazji dostaniesz ból śródstopia i otarcia.
4. Test zbiegu w sklepie. Zasznuruj but, stań przodem do ściany i oprzyj się o nią rękami, pochylając ciało do przodu — palce nie mogą dotknąć czubka.

Przeglądy badań nad dopasowaniem obuwia pokazują, że źle dobrany rozmiar wiąże się z częstszymi dolegliwościami i deformacjami stóp, przy czym problem dotyczy sporej części populacji, także tej, która jest przekonana, że nosi swój rozmiar [5]. Numeracja bywa umowna i różni się między producentami — dlatego mierzy się stopę i wkładkę, a nie ufa liczbie na metce.

Sznurowanie pętlą biegacza

Jeśli but jest odpowiednio długi, a palce i tak uderzają w czubek, problem leży w tym, że pięta nie trzyma się w tylnej części buta. Rozwiązanie zajmuje trzy minuty i nie kosztuje nic.

Większość butów biegowych ma na górze dodatkowe, nieużywane oczko — to ostatnie, ustawione trochę z tyłu względem pozostałych. Sznurujesz normalnie do przedostatniego oczka, a potem:

1. Końcówkę sznurówki z lewej strony przewlekasz przez lewe górne oczko z tej samej strony, od zewnątrz do środka, i zostawiasz luźną pętelkę.
2. To samo robisz po prawej.
3. Lewą końcówkę przeciągasz przez prawą pętelkę, prawą przez lewą.
4. Zaciągasz obie naraz, ciągnąc w dół, i wiążesz normalnie.

Pięta zostaje zablokowana, stopa przestaje zjeżdżać do przodu, a przodostopie zyskuje te kilka milimetrów, których brakowało. Dodatkowo: nie zaciągaj mocno dolnej części sznurowania nad palcami — tam but ma trzymać luźno. Jeśli po zaciągnięciu drętwieje grzbiet stopy, pomiń jedno oczko w miejscu ucisku.

Skarpety i skracanie paznokci

• Skarpety dopasowane, nie za duże. Zwinięta fałda materiału pod palcami działa dokładnie tak jak za mały but. Bawełna nasiąka, robi się sztywna i ślizga się — lepsze są skarpety biegowe z włókien syntetycznych albo z merynosa.
• Paznokcie skracaj prosto, równo z opuszką albo minimalnie krócej, bez zaokrąglania rogów. Zaokrąglony róg wrasta w wał, a zbyt krótki paznokieć zostawia opuszkę bez osłony.
• Nie skracaj ich w dniu startu. Świeżo przycięta płytka bywa ostra na brzegu i potrafi rozciąć sąsiedni palec. Zrób to trzy–cztery dni wcześniej.
• Sprawdź paznokcie przed każdym długim biegiem — dziesięć sekund, a rozstrzyga o kolejnych dwunastu miesiącach odrastania.

Paznokieć już sczerniał — co dalej

Jeśli nie boli, nie robisz nic. Serio: żadnych maści, żadnego nakłuwania, żadnego zdejmowania płytki. Krwiak wchłonie się albo zostanie wypchnięty razem z odrastającym paznokciem.

Jeśli boli i ból narasta w ciągu godzin po biegu, a płytka wyraźnie się unosi — to jest sytuacja na wizytę, i to szybką. Odbarczenie krwiaka wykonuje lekarz w warunkach jałowych i decyduje o nim najczęściej w pierwszej–drugiej dobie. Nie rób tego sam. Rozgrzana igła, spinacz i mniej lub bardziej pomysłowe filmy w sieci kończą się zakażeniem łożyska, a nie ulgą — a przy okazji pod krwiakiem po mocnym uderzeniu bywa złamanie paliczka, którego bez zdjęcia nie zobaczysz.

Cztery praktyczne rzeczy na czas gojenia:

• Odchodzącą płytkę zabezpiecz plastrem, żeby nie zahaczyła o skarpetę, i pozwól jej odejść samodzielnie.
• Możesz biegać, jeśli nie boli — to nie jest kontuzja układu ruchu i nie ma potrzeby przerywania treningu.
• Ale nie w tym samym bucie. Jeśli nie zmienisz przyczyny, drugi paznokieć sczernieje w ciągu kilku tygodni.
• Nowa płytka bywa pofalowana albo grubsza. Przy pełnej wymianie licz się z rokiem, a przy dużym palcu nawet dłużej, bo paznokieć u stopy odrasta w tempie mniej więcej milimetra na miesiąc.

Najczęstszy błąd: kupowanie buta na oko i o numer za duży

Gdy ktoś dowiaduje się, że paznokcie czernieją od za małego buta, pierwszą reakcją bywa skok o cały numer w górę. To wymiana jednego problemu na drugi: w za dużym bucie stopa pływa, pięta unosi się przy odbiciu, pojawiają się pęcherze i otarcia, a paznokcie i tak dostają swoje, bo na zbiegu stopa ma jeszcze więcej miejsca na rozpęd.

Właściwa kolejność jest inna: najpierw zmierz stopę wkładką, potem sprawdź szerokość, potem popraw sznurowanie, a rozmiar zmieniaj dopiero wtedy, gdy z pomiaru wynika, że zapasu naprawdę brakuje. Przy zakupie butów na długi dystans warto przeczytać jeszcze tekst o doborze butów na maraton — tam ten sam zapas ma jeszcze większe znaczenie, bo stopa puchnie przez cztery godziny, a nie przez trzydzieści minut. Resztę materiałów o dolegliwościach stóp zebraliśmy w dziale o bólu i kontuzjach.

Źródła

1. Mailler E.A., Adams B.B., The wear and tear of 26.2: dermatological injuries reported on marathon day, British Journal of Sports Medicine, 2004. Wyszukaj w PubMed
2. Adams B.B., Dermatologic disorders of the athlete, Sports Medicine, 2002. Wyszukaj w PubMed
3. Jefferson J., Rich P., Melanonychia, Dermatology Research and Practice, 2012. Wyszukaj w PubMed
4. Levit E.K. i wsp., The ABC rule for clinical detection of subungual melanoma, Journal of the American Academy of Dermatology, 2000. Wyszukaj w PubMed
5. Buldt A.K., Menz H.B., Incorrectly fitted footwear, foot pain and foot disorders: a systematic review, Journal of Foot and Ankle Research, 2018. Wyszukaj w PubMed

Ten artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje konsultacji z lekarzem ani fizjoterapeutą — zasady tworzenia i weryfikacji naszych treści opisaliśmy w polityce redakcyjnej.

Najczęstsze pytania