Trzy rzeczy, które rozstrzygają
- Liczy się kopyto, a nie półka. Stopa kobiety nie jest pomniejszoną stopą mężczyzny, ale część butów damskich powstaje na kopytach męskich i metka o tym nie informuje. Rozstrzyga to wkładka wyjęta z buta i położona na podłodze — stopa nie może wystawać poza jej obrys w najszerszym miejscu.
- Kąt Q nie jest argumentem za damskim butem. Kobiety mają go przeciętnie większy, ale rozkłady obu płci mocno się pokrywają, a w przeglądzie badań prospektywnych zmienne antropometryczne, w tym kąt Q, nie przewidywały bólu rzepkowo-udowego. Przewidywała go słabsza siła prostowników kolana — czyli rzecz, na którą but nie ma wpływu.
- Twardość pianki dobiera się do masy ciała, nie do płci. Kobieta ważąca 78 kg obciąża międzypodeszwę mocniej niż mężczyzna ważący 62 kg. Jeśli wersja damska wydaje ci się w biegu za miękka, wersja męska tego samego modelu jest rozwiązaniem, a nie ustępstwem.
Co producent naprawdę zmienia w wersji damskiej
Ta sama nazwa modelu, dwie półki obok siebie. Na damskiej wersji inny kolor, inny numer i czasem inna cena. Pytanie, które pada w sklepie najczęściej, brzmi: co poza tym?
Uczciwa odpowiedź ma cztery pozycje i tylko dwie z nich są sprawdzalne w chwili zakupu.
- Kopyto — forma, na której powstaje but, czyli jego kształt i proporcje. Bywa inne. Nie zawsze jest.
- Rozmiarówka — ten sam fizycznie but ma inny numer w wersji damskiej i męskiej. To najprostsza i najczęściej mylona różnica.
- Twardość pianki — deklarowana przez producentów, praktycznie nigdy niepodawana liczbą.
- Kolorystyka — jedyna rzecz gwarantowana.
Z tej listy dwie pozycje mają realne znaczenie dla twojej stopy: kopyto i rozmiarówka. Reszta wymaga ostrożności, a jeden argument, którym sprzedaje się damskie buty najchętniej — kąt Q — nie broni się w badaniach w ogóle. Po kolei.
Kopyto: co mówią pomiary, a czego nie mówią
Punkt wyjścia jest prosty i dobrze udokumentowany: stopa kobiety nie jest pomniejszoną stopą mężczyzny. W badaniu, w którym po znormalizowaniu wymiarów względem długości stopy porównano kształt stóp i podudzi, mężczyźni i kobiety różnili się istotnie w dwóch wymiarach łydki, pięciu wymiarach okolicy kostki i czterech wymiarach kształtu samej stopy — najwyraźniej w rejonie łuku, po bocznej stronie stopy, przy paluchu i w okolicy główek kości śródstopia [1].
Drugie badanie, na 847 osobach zeskanowanych skanerem trójwymiarowym, dołożyło do tego liczby. W przedziale długości stopy 250–270 mm stopy mężczyzn były szersze i wyższe od stóp kobiet o tej samej długości, ze średnimi różnicami od 1,3 do 5,9 mm [2]. Kilka milimetrów brzmi jak nic, dopóki nie zestawisz tego z faktem, że pełny numer to około 6,7 mm długości — czyli różnica w szerokości bywa większa niż przeskok całego rozmiaru.
I trzecie badanie, najbardziej praktyczne z tej trójki, bo dotyczy nie stóp, lecz kopyt. Zeskanowano 424 stopy kobiet i cztery męskie kopyta obuwia biegowego w rozmiarach odpowiadających damskim 6,0–9,5, używane także do produkcji butów damskich. Wynik: stopniowanie długości między rozmiarami było praktycznie identyczne dla kopyt i dla stóp — różnice poniżej 1 mm. Rozjazd siedział w szerokości i sięgał od 0 do 9 mm, w zależności od tego, jakiemu typowi stopy przyglądano się w danym porównaniu [3].
Dwa wnioski, które warto wynieść z tej trójki i które są ważniejsze niż cała reszta tekstu:
- Długość jest dobrze rozwiązana. Szerokość nie. Producent, który skaluje kopyto męskie w dół, trafia w długość i mija się z szerokością — a mija się w obie strony, bo typów stóp jest więcej niż dwa.
- „Wersja damska” nie znaczy automatycznie „inne kopyto”. W cytowanym badaniu buty damskie powstawały na kopytach męskich. Metka o tym nie informuje i nie ma sposobu, żeby to sprawdzić inaczej niż przymiarką.
Praktyczna konsekwencja: kopyta nie da się kupić z opisu. Da się je sprawdzić w trzydzieści sekund, o czym niżej.
Rozmiarówka: dlaczego damska 8 to męska 6,5
Najczęstsze zamieszanie przy porównywaniu obu wersji nie dotyczy kształtu, tylko numeracji.
W systemie amerykańskim numer damski jest o 1,5 wyższy od męskiego dla tej samej długości stopy. Damska 8 to męska 6,5, damska 9 to męska 7,5. Buty opisane jako „unisex” numeruje się zwykle w skali męskiej, więc kobieta odejmuje od swojego numeru półtora. Bierze się to z arytmetyki brytyjskiej skali, wspólnej dla obu wersji: numer amerykański damski to UK plus 2,5, męski to UK plus 1.
W systemie europejskim, opartym na punktach paryskich, skala jest jedna — ten sam numer stoi w wersji damskiej i męskiej i oznacza mniej więcej tę samą długość wkładki. Dlatego przy zakupie z zagranicznego sklepu porównuj centymetry, a nie numery: dobre tabele producentów podają długość wkładki w milimetrach albo centymetrach i to jest jedyna liczba, która nie kłamie między markami.
Czego z numeru nie odczytasz w ogóle: szerokości. To niezależny parametr, na metce zwykle nieobecny. Jeśli stopa wystaje poza obrys wyjętej wkładki, potrzebujesz wersji szerszej, a nie większego numeru — dłuższy but przesuwa punkt zgięcia podeszwy poza staw i dokłada własne problemy.
Twardość pianki: parametr, który zależy od masy ciała, a nie od płci
Producenci deklarują, że wersje damskie mają nieco miększą międzypodeszwę, dobraną pod niższą przeciętną masę ciała. Brzmi to sensownie i mechanika za tym stoi. Trzy zastrzeżenia trzeba jednak postawić wprost.
Po pierwsze, nie ma czego porównać. Twardość mierzy się durometrem, a odczyt durometru nie jest wielkością znormalizowaną: mówi tylko, że jeden materiał jest twardszy od drugiego, mierzonego tym samym przyrządem, najlepiej tego samego dnia. Producenci nie podają tej liczby w kartach produktów, więc „miększa pianka” pozostaje deklaracją, nie parametrem.
Po drugie, znaczenie ma masa, nie płeć. Energia, którą pianka musi pochłonąć w jednym cyklu, zależy od siły działającej przy lądowaniu, a ta jest wielokrotnością masy ciała. Kobieta ważąca 78 kg obciąża piankę mocniej niż mężczyzna ważący 62 kg — i to ona, a nie on, potrzebuje gęstszej międzypodeszwy. Cała arytmetyka tej zależności, razem z konsekwencjami dla żywotności buta, stoi w tekście o butach przy większej masie ciała.
Po trzecie, miękkość i amortyzacja to nie to samo. Pianka, która najbardziej ugina się pod kciukiem w sklepie, przy większym obciążeniu dochodzi do końca swojego zakresu i dalej nie pochłania już nic. Kryterium jest opór, a nie ustępliwość.
Praktycznie: jeśli ważysz powyżej mniej więcej 75 kilogramów i wersja damska modelu wydaje ci się w biegu „za miękka” — sprawdź wersję męską tego samego modelu. To nie jest błąd ani ustępstwo, tylko dobór pianki pod obciążenie, które realnie generujesz.
Kąt Q — argument, który sprzedaje więcej butów, niż tłumaczy
To jest sekcja, dla której powstał ten tekst, bo kąt Q pojawia się w opisach damskiego obuwia niemal zawsze i niemal zawsze w formie, która z badaniami nie ma wiele wspólnego.
Kąt Q, czyli kąt mięśnia czworogłowego, opisuje ustawienie rzepki względem osi uda i podudzia. Kobiety mają go przeciętnie większy i to akurat jest prawda: w klasycznym pomiarze na stu osobach wyniósł 15,8° ± 4,5° u kobiet i 11,2° ± 3,0° u mężczyzn [4].
Zwróć uwagę na odchylenia standardowe, bo w reklamach nie ma ich nigdy. Przy takim rozrzucie rozkłady obu grup zachodzą na siebie w bardzo dużej części — sporo mężczyzn ma kąt Q większy niż sporo kobiet. „Kobieta, więc większy kąt Q, więc inny but” jest wnioskiem wyciągniętym ze średniej i zastosowanym do konkretnej osoby, o której ta średnia nie mówi nic.
Ważniejsze jest jednak co innego: związek kąta Q z kontuzją nie potwierdził się.
- W badaniu na biegaczach większy kąt Q wiązał się z niższym, a nie wyższym momentem odwodzącym w stawie kolanowym w płaszczyźnie czołowej podczas biegu — czyli odwrotnie, niż zakłada popularne tłumaczenie [5].
- W przeglądzie systematycznym z metaanalizą, obejmującym wyłącznie badania prospektywne, w których uczestnicy byli na starcie bezobjawowi, jedyną zmienną przewidującą wystąpienie bólu rzepkowo-udowego okazała się mniejsza siła prostowników kolana. Zmienne antropometryczne, w tym kąt Q, nie miały istotnego związku [6].
Teraz część, której nie wolno pominąć, bo bez niej wyszłaby z tego nieprawda w drugą stronę. Kobiety rzeczywiście częściej mają ból rzepkowo-udowy. W obserwacji ponad półtora tysiąca osób prowadzonej do dwóch i pół roku zapadalność u kobiet była blisko dwukrotnie wyższa niż u mężczyzn [7]. W przeglądzie systematycznym z 2018 roku roczne rozpowszechnienie w populacji ogólnej podano jako 22,7 procent — 29,2 procent u kobiet i 15,5 procent u mężczyzn [8].
Różnica istnieje. Nie tłumaczy jej kąt Q i nie naprawia jej żaden but, bo but nie zmienia ustawienia rzepki. Zmienia je siła — a akurat siła prostowników kolana jest jedyną zmienną, która w badaniach prospektywnych wyszła jako czynnik ryzyka [6]. Co z tego wynika w praktyce, rozpisaliśmy przy kolanie biegacza i w tekście o treningu siłowym dla biegacza. Trzydzieści minut ćwiczeń dwa razy w tygodniu robi tu więcej niż zmiana modelu obuwia.
Buty stabilizujące „dla kobiet” — co pokazało badanie na biegaczkach
Skoro kobiety mają większy kąt Q, to potrzebują mocniejszej stabilizacji — takie rozumowanie stoi za sporą częścią oferty. Zostało sprawdzone bezpośrednio, i to na tej właśnie grupie.
W badaniu z losowym przydziałem biegaczki przygotowujące się do półmaratonu podzielono na trzy grupy: buty neutralne, stabilizujące i najmocniej korygujące. Grupa, która dostała obuwie o najsilniejszej korekcji, zgłaszała dolegliwości bólowe częściej, a nie rzadziej [9].
To nie znaczy, że but stabilizujący jest kategorią błędną — znaczy, że powodem jego zakupu ma być komfort w kilkudziesięciu metrach biegu, a nie płeć ani kategoria odczytana z nagrania w sklepie. Pełne podsumowanie badań nad doborem buta pod typ pronacji, razem z wynikami, które idą w drugą stronę, stoi w tekście o pronacji i supinacji.
Trzy liczby, które warto zapamiętać przy damskich butach:
- 1,5 — o tyle numer amerykański damski jest wyższy od męskiego dla tej samej długości stopy; w skali europejskiej różnicy nie ma
- 0–9 mm — taki rozjazd szerokości wykryto między kopytami obuwia biegowego a typami stóp kobiet, przy stopniowaniu długości zgodnym co do milimetra
- 15,8° kontra 11,2° — przeciętny kąt Q kobiet i mężczyzn, przy odchyleniach 4,5° i 3,0°, czyli przy rozkładach, które w dużej części się pokrywają.
Kiedy kobiecie lepiej pasuje but „męski”
Zdarza się to częściej, niż sugeruje układ półek, i nie jest żadnym błędem. Trzy sytuacje, w których warto przymierzyć wersję męską:
- Szerokie przodostopie albo wysokie podbicie. Męskie kopyto jest przeciętnie szersze i wyższe [2], więc dla stopy z górnego końca rozkładu bywa po prostu wygodniejsze. Ważne: mierzy się stopę, nie kieruje statystyką.
- Masa ciała powyżej mniej więcej 75 kilogramów, gdy wersja damska wydaje się w biegu za miękka i pianka „siada” po kilkuset kilometrach.
- Duże rozmiary. Damska rozmiarówka kończy się w wielu modelach wcześniej, a męska wersja tego samego buta bywa jedyną, która w ogóle istnieje w potrzebnym numerze.
Jest przy tym jeden problem, który trzeba znać z góry, bo zaskakuje przy pierwszym dłuższym biegu: but o szerszym tyle może przy wąskiej pięcie zacząć ją puszczać. Rozwiązanie zajmuje trzy minuty i nie kosztuje nic — blokada pięty na dodatkowym górnym oczku. Instrukcję krok po kroku, razem ze schematem, mamy w tekście o tym, jak sznurować buty do biegania.
Działa to zresztą w obie strony. Mężczyzna z wąską stopą bywa w damskiej wersji tego samego modelu — o półtora numeru wyżej na metce — po prostu lepiej trzymany.
Jak sprawdzić kopyto w trzydzieści sekund
Cała ta wiedza sprowadza się do jednej czynności, którą można wykonać w sklepie i w domu.
- Wyjmij wkładkę z buta, połóż ją na podłodze i stań na niej — na stojąco, z ciężarem rozłożonym na obie nogi. Stopa nie może wystawać poza obrys w najszerszym miejscu, na wysokości stawów u podstawy palców.
- Sprawdź, gdzie wypada najszersze miejsce wkładki względem najszerszego miejsca twojej stopy. Jeśli twoja stopa jest szeroka bliżej palców, a wkładka bliżej środka, to kopyto nie jest od twojej stopy, choćby numer się zgadzał.
- Zmierz obie stopy — różnica pół numeru między lewą a prawą jest normalna i kupujesz pod większą.
- Przymierzaj po południu albo po treningu, w skarpecie biegowej, i przebiegnij kilkadziesiąt metrów. Chodzenie po sklepie nie rozstrzyga niczego.
Pełną checklistę przymiarki, razem z kryterium zapasu przed palcami, rozpisaliśmy przy pierwszych butach do biegania. Jeżeli szukasz pary na asfalt, kryteria są dokładnie te same dla wersji damskiej i męskiej: amortyzacja dobrana do masy ciała, szerokość pod twoje przodostopie i drop zbliżony do tego, w którym biegasz teraz. Płeć nie wchodzi do tej listy w żadnym punkcie.
Najczęstszy błąd: kupowanie półki zamiast kopyta
Scena jest typowa. Ktoś biega od dwóch lat, ma szerokie przodostopie i wysokie podbicie, i za każdym razem kupuje z damskiej półki, bo tak wypada. Po dwóch tygodniach zaczynają drętwieć palce na dłuższych wybieganiach, po miesiącu dochodzi otarcie po zewnętrznej krawędzi stopy. Model zmienia się co roku, dolegliwość wraca co roku, a wniosek brzmi zawsze: „mam trudną stopę”.
Stopa nie jest trudna. Jest szersza, niż zakłada kopyto, na którym powstaje ten but — a kopyto to jedyna rzecz, której nie da się odczytać z metki i której nie zmienisz żadnym dodatkiem.
Drugi wariant tego samego błędu jest lustrzany i częstszy w drugą stronę: kupowanie wersji męskiej „bo jest solidniejsza”, przy wąskiej stopie i niskiej masie ciała. Kończy się piętą, która ucieka, i pianką zbyt gęstą, żeby przy 55 kilogramach cokolwiek pochłonąć.
Trzeci: przekonanie, że damska wersja modelu to inny but. Czasem jest, czasem to ten sam kształt w innym kolorze i o innym numerze [3]. Rozstrzyga to wkładka położona na podłodze, a nie opis w sklepie. Resztę tekstów o wyposażeniu zebraliśmy w dziale o sprzęcie.
Źródła
- Wunderlich R.E., Cavanagh P.R., Gender differences in adult foot shape: implications for shoe design, Medicine & Science in Sports & Exercise, 2001. Wyszukaj w PubMed
- Krauss I., Grau S., Mauch M., Maiwald C., Horstmann T., Sex-related differences in foot shape, Ergonomics, 2008. Wyszukaj w PubMed
- Krauss I., Valiant G., Horstmann T., Grau S., Comparison of female foot morphology and last design in athletic footwear — are men's lasts appropriate for women?, Research in Sports Medicine, 2010. Wyszukaj w PubMed
- Horton M.G., Hall T.L., Quadriceps femoris muscle angle: normal values and relationships with gender and selected skeletal measures, Physical Therapy, 1989. Wyszukaj w PubMed
- Park S.-K., Stefanyshyn D.J., Greater Q angle may not be a risk factor of patellofemoral pain syndrome, Clinical Biomechanics, 2011. Wyszukaj w PubMed
- Pappas E., Wong-Tom W.M., Prospective predictors of patellofemoral pain syndrome: a systematic review with meta-analysis, Sports Health, 2012. Wyszukaj w PubMed
- Boling M., Padua D., Marshall S., Guskiewicz K., Pyne S., Beutler A., Gender differences in the incidence and prevalence of patellofemoral pain syndrome, Scandinavian Journal of Medicine & Science in Sports, 2010. Wyszukaj w PubMed
- Smith B.E., Selfe J., Thacker D., Hendrick P., Bateman M., Moffatt F., Rathleff M.S., Smith T.O., Logan P., Incidence and prevalence of patellofemoral pain: a systematic review and meta-analysis, PLOS ONE, 2018. Wyszukaj w PubMed
- Ryan M.B., Valiant G.A., McDonald K., Taunton J.E., The effect of three different levels of footwear stability on pain outcomes in women runners: a randomised control trial, British Journal of Sports Medicine, 2011. Wyszukaj w PubMed
Ten tekst jest poradnikiem zakupowym, a nie poradą medyczną — o powtarzającym się bólu kolana i o zasadności wkładek decyduje badanie u specjalisty, nie artykuł. Zasady, na jakich powstają nasze treści, opisujemy w polityce redakcyjnej.
Najczęstsze pytania
Czy kobieta może biegać w męskich butach do biegania?
Tak i w części przypadków jest to lepszy wybór. Męskie kopyto jest przeciętnie szersze i wyższe, więc przy szerokim przodostopiu albo wysokim podbiciu bywa po prostu wygodniejsze. Sensowne powody są trzy: szeroka stopa, masa ciała powyżej mniej więcej 75 kilogramów, przy której damska wersja wydaje się za miękka, oraz duże rozmiary, w których damska rozmiarówka po prostu się kończy. Jedyna rzecz do sprawdzenia to pięta — w szerszym tyle buta potrafi uciekać, a rozwiązuje to blokada pięty na dodatkowym górnym oczku.
Jaka jest różnica w rozmiarach między damskimi a męskimi butami do biegania?
W systemie amerykańskim numer damski jest o 1,5 wyższy od męskiego dla tej samej długości stopy — damska 8 to męska 6,5. Buty opisane jako unisex numeruje się zwykle w skali męskiej, więc od swojego damskiego numeru odejmujesz półtora. W systemie europejskim skala jest jedna i różnicy nie ma żadnej. Przy zakupie z zagranicznego sklepu porównuj długość wkładki w centymetrach, bo tylko ta liczba jest porównywalna między markami.
Czy damskie buty do biegania mają miększą piankę?
Producenci to deklarują, ale nie da się tego zweryfikować, bo twardość międzypodeszwy nie jest podawana w kartach produktów, a odczyt durometru nie jest wielkością znormalizowaną. Ważniejsze jest to, że o doborze gęstości pianki decyduje masa ciała, a nie płeć: kobieta ważąca 78 kilogramów obciąża piankę mocniej niż mężczyzna ważący 62. Jeśli w biegu masz wrażenie, że pianka siada do końca i przestaje amortyzować, sprawdź wersję męską tego samego modelu.
Czy większy kąt Q u kobiet oznacza, że potrzebują innych butów?
Nie. Kobiety mają kąt Q przeciętnie większy — około 15,8 stopnia wobec 11,2 u mężczyzn — ale odchylenia standardowe są na tyle duże, że rozkłady obu grup mocno się pokrywają. Przede wszystkim zaś związek kąta Q z kontuzją się nie potwierdził: w przeglądzie systematycznym badań prospektywnych jedyną zmienną przewidującą ból rzepkowo-udowy okazała się mniejsza siła prostowników kolana, a zmienne antropometryczne, w tym kąt Q, nie miały istotnego związku. Kobiety rzeczywiście częściej mają ten ból, ale but nie zmienia ustawienia rzepki — zmienia je praca siłowa.
Jakie damskie buty do biegania po asfalcie wybrać?
Kryteria są identyczne jak w wersji męskiej i płeć nie wchodzi do nich w żadnym punkcie: szerokość dobrana do twojego przodostopia sprawdzona na wyjętej wkładce, gęstość pianki dobrana do masy ciała, drop zbliżony do tego, w którym biegasz teraz, i zapas około centymetra przed najdłuższym palcem. Buta stabilizującego nie kupuj dlatego, że jest damski ani dlatego, że kamera w sklepie pokazała pronację — w badaniu z losowym przydziałem na biegaczkach przygotowujących się do półmaratonu grupa w obuwiu o najsilniejszej korekcji zgłaszała dolegliwości bólowe częściej, nie rzadziej.